Home / Histori / TRINGË SMAJLJA, BURRNESHA E MALSISË, HEROINA QË GRUDA I “FALI” PAVARSISË SË SHQIPERISË

TRINGË SMAJLJA, BURRNESHA E MALSISË, HEROINA QË GRUDA I “FALI” PAVARSISË SË SHQIPERISË

Nga Ndue Bacaj

Malesia e Madhe , treva simbol e shqiptarise është ai kopsht i madh Ilir,ajo çerdhe e pamposhtur  lirie e identiteti që zogjtë e shqipes  me gjakun dhe heroizmin e tyre shkruan  faqet më të lavdishme të races sonë ndër shekuj.  Historia jonë është e gjatë sa vete jeta njerzore  në keto troje që na fali Zoti që ne agimin e jetes. E Natryrisht një treve simbol si Malesia e Madhe  ka pasur gjithmon  simbolet e veta ,të cilat e kanë frymzuar e drejtuar në qendresen  e shpesh edhe mbijetesen  që suallen shekujt… Por gjysma e dytë e shekullit 19-te dhe ajo e fillimit të  atije te 20-te jane ato kohe  të cilat shpetuan ketë Shqiperi e Shqiptari që kemi sot .. Pa dyshim një ndër simbolet më  sinjifikative të Grudes ,Malesise Madhe e krejt Shqiptarisë ka qenë Tringë  Smajlja , vajza e bajraktarit famëmadh të Grudes Smajl Martini (Ivezaj)…Heroina Tringë Smajlja, më shumë i ngjante një Zane Mali  që kishte jo vetem trajta njerzore të races sonë ,por edhe hyjnore si vetë zanat, që nuk u kanë mungur kurrë trojeve tona . Tringe Smajlja  lindi në vitin 1870 ,pra në ato kohe  kur era e barutit ,dhe jehona e kulles së Vranines ende nuk ishin shuar  nga trojet tona që  pushtuesi shekullore otoman kerkonte  ti a bënte dhurat Europes plakë ,per të kenaqur disi grykesine e fqinjeve sllave ,ose  dores së zgjatur të Rusisë në Ballkan. Natyrisht  me ketë hesapë të otomaneve nuk ishin dakord  të zotet e ketyre trojeve (Shqiptaret),ku një ndër  keta ishte edhe babai i Tringes, Smajl Martini ,i cili kishte qënë një ndër ideuesit dhe udhëheqësit e të gjitha organizimeve  me pushke e pendë ,në mbrojtje të Malesisë e Shqiperisë.. Smajl Martin Ivezaj , per asnjë  moment nuk kishte lënë pasdore edhe kujdesin aterore per të rritur e edukuar si atdhetare të flakte dy djemt e tij Zefin  dhe Gjonin ,si  dhe Tringen e vogel ,e cila dallohej jo vetem per zgjuarsin e moshes ,por edhe per bukurin e hijeshin që vetë Krijuesi u kishte falur femrave e mashkujve te  races sonë..  Smajl Martini  së bashku me prijes të tjere të  Malesise e Shqiperisë,duke parë rrezikun që u kanosej trojeve të Malesise Madhe natyrale e më gjerë , jo vetem mori pjesë në protesta e memorandume “paqsore”,por edhe në ato me pushkë në dorë. Keto  momente janë të shumta ,por ne po kujtojmë disa që janë më sinjifikativet ku “godet” fuqishem  mendja dhe zemra e Smajl Martinit… Po e fillojmë me një “evenimet” festimi ku ky prijes popullorë  së bashku me “sivllanë”e tij musliman , grudasin Haxhi Ahmet Nika , pasi marrin edhe mendimin e famulltarit të Grudes ,vendosin të bashkojnë  shtepiat e Grudes në një festë të perbashket fetare që në vitin 1871 ,duke unifikuar keshtu si festen kryesore të krejt bajrakut të Grudes , atë që sot njihet si  Zoja e Grudes ..*1*.  Pas kesaje ne po rendisim,  disa nga  ngjarjet apo momentet kryesore të Grudes ,Malesisë e Shqiptarisë që fillojn në vitin e  Lidhjes së Prizrenit e vazhdim,me qellim që të kujtojmë  mjedisin dhe atmosferen liridashese e patriotike  në të cilen u lind , u rritë e burrerua  heroina –zane e Grudes ,Malesisë e Shqiperisë Tringe Smajlja…

Duke parë planet e Europes plakë ,e cila po pergadiste Kongresin famkeq të Berlinit (1878) që do të ligjeronte traktatin e Shen Stefanit , Smajl Martini ishte nga ata burra që  pergaditen  me mençuri protesten e dates 9 maj 1878 të popullsise së  Shkodres,Potgorices,Shpuzes,Zhabajakut,Tivarit ,Ulqinit , Grudes ,Kelmendit ,Hotit e Kastratit ,drejtuar ambasadorit të Frances në Stamboll ,kunder aneksimit të tokave shqiptare nga Mali i Zi . *2*.     Perseri kemi Protesten e dates 15 qershor 1878 të popullsise së Potgorices ,Shpuzes ,Zhabjakut dhe të krahinave të Grudes ,Trieshit dhe Kuçit , Drejtuar  kongresit të Berlinit ,kunder leshimit të trojeve shqiptare Malit Zi ,si dhe kunder akteve barbare të kryera prej autoriteteve malazeze  . Kjo protestë është e firmosur ndër të tjerë dhe nga grudasit Baca Kurti dhe Pllum Gjeka si bashkepuntoret më të afert të Snmajl  Martinin ..*3*. (Pasi ai merrte pjese në një protest tjeter  më të madhe të  Shqiperisë së mesme dhe asaj të veriut). Është pikrisht protesta e po kesaje date  (15 qershor 1878 )  , e cila nenshkruhej në emer të Shqiperisë Mesme e të Veriut ,dhe në mes  shumë firmave të  patrioteve të njohur shqiptarë  dhe malsorë janë edhe nenshkrimet e Dedë Gjon  Lulit e Çun Mules (Hot) ,Ujk Giles (Kelmend ), Gjel Vuksanit (Kastrat ) ,Marash Dashit (Shkrel),Mark Lules (Shal) edhe ai i Smajl Martinit. Kjo protest u dergohet Fuqive te Medha kunder aneksimit të trojeve shqiptare nga fqinjet…*4*.  Vetem një ditë më vonë ,me 16 qershore (1878) perseri i dergohet një note Proteste Kongresit të Berlinit ,të cilit i kerkohet të mos zbatohet traktati i Shen Stefanit ,që i akordonte Malit Zi  zmadhime me trojet e Shqiperisë Veriore  ,domethene edhe me portet adriatike të Tivarit dhe Ulqinit ,së bashku me kalatë dhe pozicionet strategjike si Potgorica dhe Shpuza që kanë qenë gjithmon të ketije vendi

( Shqiperise …N.B.),dhe i kanë sherbyer per tu mbrojtur kunder armikut…Një ndër firmat më të rendesishme të kesajë proteste është edhe ajo e Smajl Martinit të Grudes…*5*.   Smajl Martini si patriot i klasit parë  “miraton“ 14 pikat e programit të Lidhjes së  Prizrenit per ruajtjen e tersisë teritoriale të Shqiperise natyrale, dhe  në emer të perfqesuesve të Grudes nenshkruan vojvoda famëmadh Baca Kurti..në Prizren me 2 korrik 1878…*6*. Mbasi rreziku i coptimit të trojeve të Grudes e Hotit po afrohej pa meshirë, krenet e ketyre dy maleve apo krahinave  pergadisin një protest të veçantë të dates 21 shtator 1879 që u drejtohet  fuqive të medha ,kunder leshimit të çdo pellembe toke  të tyre Malit Zi . Ata deklerojne se janë të gatshem të mbrohen  me lufte deri në vdekje … Prtotesta  në mes shumë  nenshkrimeve ka edhe atë të Smajl Martinit dhe kushëririt të tij Sokol Baci …*7*  ,që per hirë të vertetes duhet theksuar ,se ishte më i shkolluari nga të gjithë  krenet  e trojeve tona ,ndaj shpesh edhe në heshtje (edhe pa nenshkrim) ai duhet të ketë qenë të pakten perpiluesi në gjuhet Europiane apo turke të ketyre protestave .. Protestat  me shkrim vijojnë  edhe gjatë vitit 1880 :  Protesta e 01 marsit (1880)  u perket  Maleve të Hotit, Grudes dhe Kastratit  ,dhe i drejtohet konsullit Austro-hungarez në Shkoder Lipihut, të cilit i kerkohej të informonte qeverin e tij , se Malsoret  janë në gadishmeri kunder perandorise osmane  , e cila don t’ia  dorzojë keto krahina Malit Zi…*8*. Në mbeshtetje të protestes  të Hotit ,Grudes e Kastratit të dates një  mars bashkohen edhe krahina apo bajraqe  të Rranxave të Malesise Madhe e më gjerë ,të cilet nenshkruajn një peticion  që ju a dergojnë fuqive të medha  me daten 4 prill (1880) ,ku perveç perfaqesuesve të Hotit, Grudes e Kastratit nenshkruajn edhe ata të Kelmendit, Shkrelit ,Trieshit ,Reçit ,Lohes,Koplikut,Grizhes ,Buz-ujit ,Rrjollit ,Krajes e Kuçit.. . Soldarizim me  Protestat e trojeve që rrezikoheshin nga  zbatimi i vendimeve famekeqia  të Kongresit të Berlinit  gjejmë edhe në datat 6 prill , 2 maj dhe 7 maj 1880 ,ku perveç perfaqesuesve   të Hotit,Grudes , Trieshit ,Kelmendit  e tejrë u shtohen edhe ato të Boges ( në një mal me Kelmendin) dhe ato të Tuzit ,si dhe në keto protesta kundershtohen planet aneksues të Plaves e Gucise nga Mali i Zi ..*9*.  Vlen të theksohet se keto protesta “paqesore” në mbrojtje të trojeve shqiptare  të Hotit ,Grudes, Plaves ,Gucise, Shpuzes ,Ulqinit  e më gjerë ,janë shoqeruar me beteja luftarake nga më heroiket e deri në ato më tragjiket (pasi siç dihet shume nga keto troje  me gjithë qendresen e Malsoreve trima ju aneksuan Malit Zi ) . Me 11 prill 1880 Komiteti nderkrahinore i Shkodres (Dega e Lidhjes se Prizrenit)  krijojë  shtabin ushtarak  në mbrojtje të Hotit ,Grudes ,Kelmendit  e  trojeve të tjera  shqiptare të rrezikuara e të lena hali nga pushtuesi otoman. ,ku në krye të ketije shtabi  qendronte ushtaraku shkodran Hodo Sokoli , në ketë shtabë perveç të tjerve benin pjesë edhe  Baca Kurti dhe  Smajl Martini  nga Mali i Grudes, ku nga ky bajrak kishte në gatishmeri 1100 luftetarë..Perseri me  18 maj 1880 ,komiteti i lidhjes së Prizrenit Shkoder u drejton një notë proteste Konsujve të fuqive të medha (me seli në Shkoder),kunder leshimit të Hotit e Grudes Malit Zi ,si dhe respektimin  e të drejtave kombetare të popullit shqiptarë…*10*.   Mjerisht në  mbrojtje të trojeve shqiptare gjatë vitit të stuhishem 1883 ,ranë heroikisht edhe dy djemt kreshnik të Smajl Martinit ,Zef e Gjon Smajli, duke e lenë ketë burrë  që e kishte falë zoti fisnik e nacionalist ,pa djalë …*11* .    Por keto ishin vetem llogarite e armiqeve të Smajl Martinit ,të Malesisë e Shqiperisë, pasi nga kjo derë do të lindnin burra të tjere që do ta mbanin me nderë e faqe të bardhë Bajrakun e Grudes (kujtojmë nipin e Smajlit ,Bajraktarin pasues të Grudes Dede Niken..e tjer). Pasi  djemt e Smajlit Martinit  ranë deshmore ,e gatshme per ti zevendesuar në kuvende e luftë  dalngadal do të vinte e bija Tring Smajlja.. Do të vinte ajo që Zoti e kishte falur si mos më të bukur e më  të hijeshme , e kishte falë  si simbolin e bukurise e hijeshise të Malit  Grudes e më gjerë ,ndaj shumë djem  fisnike të bajraqeve apo maleve perreth ndër vite ënderronin per ta pasur per  nuse ketë zanë malit ,që do të dallohej më shenjë per bukuri e hijeshi  në  logje e në kisha…Por  dashuria  që i vlonte në gji Tringes ishte më e madhe se per një djale të fisem, ajo dashurin e saje e kishte ruajtur per Gruden  ,Malesinë e Shqiperinë  ,e kishte ruajtur per keto troje  të cilat  ruanin brenda edhe amanetin e vellezerve të sajë që kishin rënë deshmore në lulen e rinisë me të vetmen dashuri në GJI ,atë per Atdheun  ,ndaj Tringa beri betimin dhe DHA fjalen se do të ishte jo një burrnesh ,por një burrë trim e fisnik si i Ati e shtepia historike që e lindi ,rriti e burreroi.. Ajo veshi  çakciret e xhamadanin ,dhe në vend të stolive e vargjëve të brezit ngjeshi alltin , rrypin me fishek ,dhe në krahe vuni  armen …Pas kesajë Smajl Martini u bë me krahe , pasi ai tashma do të  kishte trashigimtarin direkt  në kuvende e luftra në mbrotje të trojeve shqiptare ,pasi  në ato kohë ai ishte i denuar  nga Stambolli dhe ndiqej nga pushtuesi Turke ,i cili në vitin 1886 arrinë ta kap e surgjynos në një kamp të Anadollit ,nga ku ky burrë legjendarë nuk u kthye kurrë më jo vetem i gjalle ,por as i vdekur ,pasi eshtrat e tij pushojnë diku atje largë , duke u lënë ketyre trojeve vetem shpirtin , që nuk kishin mundur tja internojnë e burgosin kurrë armiqt e shqiptareve…  Tring Smajlja në Kuvende  e luftra  filloi të njihet si një  burrë i vertet që i ka hije fjala   e pushka , madje urtia e trimeria e saj e benë të njohur pa vonuar. Asajë  i zente vend fjala në çdo kuvend burrash, por edhe i tingellonte pushka mbi armiqt e trojeve tona . Fjala e  Tring Smajljes   para fillimit të kryengritjes  antiturke (1911) kishte një jehone mjaft të madhe në pajtimin e gjagjeve ,ku forcen e kesaje fjale e degjojë edhe vetë trimi kreshnik  Dedë Gjon Luli , kur hezitonte të falte gjakun e nipit ,pasi ai thoshte po të ishte djali i tij do ta falte menjehere ,por Tringa do ti  drejtohej:   ”Po ti Dede  Gjon Luli  burri  i Hotit na prin e na meson , si mendon me pri  kunder rreziqeve që ka Malsia sot ,kur ti nuk po ja fal Malesisë atë djale  e atë gjak .” Burri – burrë  kur flet ,burri –burrë kur falë  ka mbet në histori të pajtimit te gjaqeve…”. Ashtu veproi edhe Dedë Gjon Luli ,kur burrnesha ,Tringa e Grudes  ju drejtua siç dinte veç ajo ,dhe Deda  i tha : ”Të kjoftë falë ty e tanë Malesisë, e mos ma zeni per të madhe se ishte nipi e jo djali..” *12* .  Në kryengritjen antiotomane  që  valviti pas 432  flamurin e Gjergj Kastriotit mbi Deçiq të Grudes  me 6 prill 1911 , Tring Smajlja  ishte jo vetem një  burrneshë e patriote që u jepte zemer kryengritesve  ,por ishte  edhe një luftetare e sprovuar, duke marre pjesë në shumicen  betejave  me armë në dorë ,madje edhe në luften per marrjen e majes së Deçiqit ajo shkelqeu aq shumë sa Poeti ,Fetari e Atdhetari Gjergj Fishta  do te thoshte :” Tringa ja kalonte çdo mashkulli  më të mirë në Urti e në Trimni “. E ndersa  Populli e therriste Tringa e Grudes apo Tringa e Maleve … Në kryengritjen antiotomane të viti 1911 të Malesise Madhe e më gjerë  Tring Smajlja u shqua së bashku me bashkeluftetaren e sajë (edhe ajo bije Grudet)   nusen e djalit të Dede Gjon Lulit Nore Kolen (e bija e Kol Baca Kurtit) jo vetem në luftime direkte ,por edhe në mjekimin e plageve ,në furnizimin me fishekë ,veshmbathje e ushqime e tjer. Tringe Smajlja  ishte pjesemarrese direkt edhe në kuvendin historik të Greçes (10 deri 23 qershor 1911)..*13* ,ku fjala e saj ka zenë vend edhe në Memorandumin  që kishte në themel  një autonomi ,me trajtat e  mvehtesise… Mbas perfundimit të kesaje kryengritje (në letrat e kralnive) se në terren ajo nuk pushoi kurrë ,derisa me 28 nentor 1912 që u shpall mvehtesia në Vlore. Por  kjo luftë vazhdoi edhe pasi theu qafen  pushtuesi shumeshekullore otoman, madje më e fuqishme u bë pasi   fuqit e medha që kishin forcen ,por jo të drejten  në konferencen e Londres 1913 ,aneksuan shumë troje Shqiptare nën  Malin e Zi ,duke perfshire edhe Gruden . Tring Smajlja  nuk gjeti  qetësi ,ajo nuk e hoqi armen krahut ,duke luftuar  perseri kunder aneksimit  të trojeve të Maleise Madhe e më gjerë. Me intuiten e një  Zane të vertet të ketyre trojeve ajo kuptoi se pa shkollim nuk ka as zhvillim e as trashgimi të vertet të historisë ,gjuhes ,dokeve e zakoneve ,prandaj ajo në vitet 1916-1917 sakrifikoje tokat e pasurin e vetë  ,dhe me ato të holla ndihmoje hapjen e  shkollave shqipe në Dinosh ,Priften e tjerë ..*14*.  Duke rikthyer keshtu edhe  një tradite të hershme të shkollave shqipe në Grude ku siç shkruan Zhan Klod Faveirial te Historia (me e vjeter) e Shqiperisë  se pranë çdo kishe kishte një shkollë ..*15* , gjë që e verteton edhe  imzot Pjeter Bogdani në letrat e tije  të shekullit 17-të që i dergonte Selisë së Shenjtë…*16*.  Me daten 2 nentor  të vitit 1917  Tring Smajlja nderroi jetë , duke i lenë kesaj toke veprat e saja të shumta  atdhetare . Varri i saje mjerisht  u shkaterrua dy vjet pas vdekjes  nga ushtria e një krijese artificiale   (Mbreterise Serbo-Kroate-Sllovene) ku bente pjese pa emer edhe Mali i Zi ,por që gjithsesi  i shkaterruan varrin , por jo veprat dhe kontributin e Tring Smajles  per liri, mvehtesi dhe per një Shqiptari në Europen që i perkasim. Edhe shteti shqiptare (Presediumi i Kuvendit Popullore) duke parë kontributin e kesaj heroine  per Shqiperinë , e pati dekoruar  me urdherin “Per Veprimtari patriotike “ të klasit  dytë…*17*.  Por mjerisht në muzeumin e pamvaresisë në Vlore ,me dashje apo padashje portreti dhe vendi i saj është ngaterruar me një  veprimtare tjeter..*18*. Tring Smajlja  nuk ishte thjesht  një luftëtare per liri e troje të veta ,ajo ishte shumë më shumë ,që siç shkruante që në fundin e shekullit 17-të Kryeipeshkevi i Tivarit Vinçenc Smajeviku ,(që organizoi e drejtoi Kuvendit e Arbenit 1703 me inisiativen e Papes me origjin shqipatare, Papa Klementi XI ), malet Shqiptare prodhojnë  pa prajtë  Zhana D’Ark e  Amazona si asnjë vend tjeter..   Në Shqiperine e jugut  edhe sot ngrihet në qiell e nderohet Marigo Pozo ,që thuhet se ka qendisur flamurin e ngritur në Vlore me

28 nentor 1912 ,me rastin e shpalljes se pamvaresisë, (por pa berë asgjë tjeter) ,ndersa  Tring Smajlja është ajo burrnesh që nuk i mungoi as kuvendit ,as betejave  per liri e flamur. Ne  Malsoret në veçanti e ata të veriut të Shqiperise në pergjithsi nuk kemi pasur nevoje të qendisim apo bojatisim flamujë ,pasi i  kemi ruajtur ata si gjërat më të shtrenjta ,ndaj nga një flamur kombetare të Gjergj Kastriotit Skenderbeu e kishin në shtepi  shumë familje patriote Malesore ,dhe  padyshim një flamur i tillë ishte ruajtur edhe  në shtepinë e babes së Tringes Smajles , Smajl Martinit …

Perkujtimi dhe nderimi i kesaj heroine –zanë mali (mirë do të ishte edhe me një shtatore) është një nderim më shumë per ne të gjallet se sa per atë që pushon në altarin e pavdekshem të lavdisë e krenarisë të Shqiptarisë.. Ndaj në  ketë vitë të perkujtimit e festimit të 100 vjetorit të shjpalljes se pavaresise të Shqiperisë  me gjithë zemer duhet të themi ; FALEMINDERIT GRUDË QË I FALE SHQIPERISË, TRING SMAJLEN…Heroinen e pavdekshme të shqiptarisë..

*.Publicist -Studiues

REFERENCAT :

*1*.Malesia dhe Fiset e saje ,Lulash N.Palushaj ,fq.254-255

*2*.Akte te Rilindjes Kombetare Shqiptare ,Akademia e Shklencave (Instituti i historise),Tirane 1978. fq.12-13.

*3*.Po aty  ….fq.30-31

*4*.Po  aty…. fq. 31-32

*5*.Po   aty… fq. 33-37

*6*.Po   aty …fq.55-57

*7*.Po   aty….fq.92-93

*8*.Po aty ….fq.  97-98

*9*.Po aty ….fq.   100

*10*.Po aty ….fq. ,Shkodra dhe Motet .I . Hamdi  Bushati ,fq.431-434 .

*11*. Gazeta “ 55” e dates  31 korrik 2004 (Gjeke Gjonaj ) Tring Smajlja Heroin e Malsise fq.18

*12*. Malesia dhe Fiset e saje (Lulash N. Palushaj ) fq.132-133

*13*. Gazeta “ 55” ,e dates 31 korrik 2004 e siper cituar..

*14*. Po Aty ,Gazeta “55”

*15*.Historia (me e vjeter ) e Shqiperise  ,Zhan Klod Faverial ,fq.357 .

*16*. Pjeter  Bogdani ,Letra dhe Dekumente ,pergaditi Odette Marcquet Shkoder1997 .

*17*. “Heronj ,deshmore dhe luftetare te lirise (1830 deri me 7 prill 1939 “ Vehbi S.Fishta .fq. 66.

*18*.Gazeta “Standard” Dt.04.11.2006 ,fq.21  (Gezim  Llojdia ).

Voo: Per te realizuar kete shkrim kam shfrytezuar edhe trashigimit gojore të mbledhura nga e ndjera nena ime , bijë Gjolajsh-Grude..

Loading...
Loading...
Loading...
Loading...

Shiko poashtu

Autoktonë! 24 thënie të famshme për origjinën ilire të shqiptarëve

A janë shqiptarët të vetmit pasardhës të ilirëve në trojet e tyre? Teoritë kundërshtuese dhe …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *